Alles over Korsakov

Alles over Korsakov

Alles over Korsakov

Het syndroom van Korsakov, een hersenaandoening

Het syndroom van Korsakov komt meestal voor bij mensen met een ernstige en langdurige alcoholverslaving. Heel soms ontstaat Korsakov na een maagverkleining, eetstoornis, ernstig zwangerschapsbraken of een hongerstaking.

De oorzaak van Korsakov is een ernstig en langdurig tekort aan vitamine B1 (ook wel thiamine genoemd) als gevolg van ernstige alcoholverslaving in combinatie met zelfverwaarlozing en slechte voeding. Door het tekort aan vitamine B1 ontstaat er schade aan bepaalde delen van de hersenen.

De schade aan de hersenen leidt tot ernstige geheugenstoornissen. Het besef van tijd ontbreekt, evenals of het ochtend of avond is en welke dag van de week. Ook raakt de patiënt kwijt wat wanneer gebeurd is. Een plaats herkennen wordt lastig. Nieuwe informatie slaat iemand met Korsakov niet goed op. Ook een persoon herkennen aan de naam, het gezicht of de stem kan al moeilijk zijn. Daarnaast is iemand met Korsakov niet meer in staat problemen op te lossen, te plannen of iets te organiseren. Het overzicht ontbreekt (dit noemen we executieve functiestoornissen). Verder ontbreekt inzicht in zichzelf, hun situatie en hun ziekte. Net als mensen met een ernstige alcoholverslaving mijden mensen met Korsakov vaak de zorg en behandeling. Hierdoor blijven ze lang uit beeld bij zorgverleners.

Hoe ernstig de situatie is, hangt af van hoe lang en hoeveel alcohol wordt gebruikt, de omvang van het vitamine B1-tekort en de lichamelijke conditie. Als mensen eenmaal Korsakov hebben is dit een blijvende situatie. De geheugenstoornissen zijn niet omkeerbaar. Wel is het mogelijk een acute fase van Korsakov af te wenden door tijdig een voldoende hoge concentratie vitamine B1 toe te dienen. Hierbij is van belang dat mensen geen alcohol meer drinken van alcohol en gespecialiseerde zorg en behandeling krijgen.

Een geheugenstoornis omvat meer dan dingen vergeten. Mensen met het syndroom van Korsakov herinneren zich ook verkeerde informatie. Een cliënt kan bijvoorbeeld aangeven tegen een begeleider dat hij zijn kinderen van school wil halen, terwijl de kinderen al volwassen zijn.

De Russische arts Sergei Korsakov schreef rond 1887:

Op het eerste gezicht heb je het idee dat er niet iets aan de hand is. De cliënt kan prima redeneren, gevatte opmerkingen maken en een potje kaarten(...), maar de cliënt herhaalt steeds vragen en vertelt dezelfde verhalen. Hij kan uren dezelfde bladzijde lezen en herkent zijn vrienden en naasten niet altijd.

Dat laatste geldt ook voor zijn zorgverleners.

Impact op de patiënt

Iemand met Korsakov ervaart het geheugenverlies zelf ook, maar zal geheugenproblemen niet snel toegeven. Hij probeert dat te verbergen of te compenseren er kan daar soms heel handig in zijn. Hij gaat allerlei fantasieverhalen vertellen. Dit noemen we 'confabuleren'. Ook wel: 'eerlijk liegen', want iemand met Korsakov is er oprecht van overtuigd is dat hij de waarheid vertelt.

De stoornis leidt tot grote onzekerheid en soms faalangst. Zonder tijdbegrip wordt het leven chaotisch. Afspraken plannen, onthouden en nakomen en problemen oplossen is moeilijk. Het sociale leven raakt ontregelt. Met name deze beperking heeft de grootste impact op het leven van iemand met Korsakov. Mensen met Korsakov komen door hun geheugenstoornissen vaak in probleemsituaties terecht die ze zelf niet meer kunnen oplossen. Mensen met Korsakov reageren hier verschillend op, de een trekt zich terug en neemt geen initiatief meer, de andere wordt juist agressief.

Korsakov-patiënt Henk vertelt in dit filmpje over de impact van Korsakov op zijn leven. 

Impact op de omgeving

De naaste omgeving heeft het vaak zwaar te verduren. Het is moeilijk om te gaan met het veranderde en onbegrepen gedrag van iemand met een ernstige alcoholverslaving of Korsakov. Er is een grote kans op conflicten. Problemen zijn niet meer op te lossen zonder de professionele hulp van anderen. Een advies aan vrienden en familie is dan ook om tijdig hulp in te schakelen. Denk hierbij aan de huisarts, GGZ-instelling of een expertisecentrum met een specialisatie op ernstige cognitieve stoornissen door alcoholproblematiek.

Aantal mensen met Korsakov

Het is lastig te bepalen hoeveel personen in Nederland Korsakov hebben. Een schatting is dat het er zo 8.000 – 10.000 zijn. Deze schatting hangt samen met het aantal zware en excessieve drinkers. Omdat de meesten van hen zorg mijden, zijn ze niet officieel gediagnosticeerd. Ongeveer 1350 mensen zijn wel opgenomen in gespecialiseerde woonvoorzieningen voor langdurige zorg en behandeling. Hier krijgen bewoners zorg die volledig op hun situatie is toegerust nadat de diagnose Korsakov is vastgesteld. De gemiddelde leeftijd bij opname is rond de 50 jaar.

Feiten over mensen met een (vermoeden) Korsakov:

  • leidt aan zelfverwaarlozing en eet nauwelijks of slecht
  • is zorgmijdend en komt vaak pas laat in beeld bij de zorgverleners
  • beseft vaak zelf niet dat hij ziek is en overschat zichzelf (gebrek aan ziekte-inzicht en besef)
  • heeft problemen met planning en afspraken nakomen (regieproblemen)
  • heeft problemen met het onthouden en terughalen van informatie (geheugenstoornissen)
  • kan dan ook vaak hetzelfde vertellen (persevereren)
  • vertelt soms verhalen die niet kloppen in tijd en ruimte (confabuleren)
  • zijn veelal rokers
  • is inactief
  • kan geïrriteerd en zelf agressief zijn
  • veelal zijn er psychische klachten zoals: depressiviteit, angst - en vermijdingsgedrag, apathie
  • heeft ook lichamelijke klachten zoals: vaatproblemen, COPD, leverklachten

Is Korsakov te voorkomen?

Als het vitamine B1-gebrek de kritische ondergrens nadert, kan een acuut en levensbedreigend ziektebeeld ontstaan: de Wernicke-encefalopathie ofwel de acute fase Wernicke-Korsakov. In deze fase is met vitamine-injecties Korsakov nog te voorkomen. Zonder behandeling kan het in korte tijd (variërend van uren tot weken) leiden tot blijvende hersenschade of zelfs tot de dood. De behandeling bestaat uit het tijdig toedienen, met de juiste dosering en via de juiste toediengsroute van thiamine.
In de standaard Thiamine van het Korsakov Kenniscentrum is daar meer over te lezen.

Download de brochure over Korsakov

Is Korsakov te genezen?

Als de hersenen eenmaal beschadigd zijn, is Korsakov niet meer te genezen. Het is echter geen progressieve ziekte. Dat wil zeggen: de cliënt gaat niet steeds verder achteruit.
Door de zware regieproblematiek in combinatie met de ernstige fysieke en psychische klachten en het gebrek aan ziekte inzicht is 24 /7 uurs toezicht vaak nodig om escalatie te voorkomen. Door het verslavingsgedrag en uitputting bij naasten en familieleden zijn de sociale netwerken verstoord. De meeste cliënten hebben geen of een zeer beperkt sociaal netwerk overgehouden.
Met de juiste zorg, behandeling en woonvoorziening is voor mensen met Korsakov wel een verbetering van de kwaliteit van leven mogelijk. Nederland kent gespecialiseerde woonvoorzieningen en behandelcentra voor mensen met Korsakov

Inschrijven voor onze nieuwsbrief