Hoe we agitatie bij Korsakov beter begrijpen

Agitatie is een van de grootste uitdagingen op de werkvloer binnen de Korsakov-zorg. Het schuurt, kost energie en zorgt voor onrust in de groep. GZ-psycholoog en senior onderzoeker Willem Eikelboom pleit voor een aanpak waarin we minder snel handelen, meer vertragen en vooral heel concreet worden. "Begin bij de vraag: waar hebben we het eigenlijk over?" 

De spraakverwarring rondom agitatie 

In de dagelijkse zorg wordt de term 'agitatie' vaak gebruikt als een verzamelnaam voor alles wat we lastig vinden. Maar volgens Willem Eikelboom is dat te vaag. Om de juiste zorg te bieden, moeten we eerst weten wat er precies gebeurt. Hij ziet agitatie als een staat van rusteloosheid, prikkelbaarheid en/of een 'kort lontje'. 

"Eigenlijk moedig ik mensen aan om de term agitatie zo min mogelijk te gebruiken. Het is een containerbegrip. We moeten het hebben over concreet gedrag: wat doet iemand precies en wanneer?" Het is hierbij belangrijk om het verschil te zien met agressie. In het geval van agressie gaat het om gedrag met als doel schade aan te brengen aan zichzelf, anderen of spullen. Beide vormen van gedrag kunnen voortkomen vanuit cognitieve problemen of gripsverlies.  

Objectief kijken met het KWAAD instrument 

Om zorgteams te helpen die concrete taal te vinden, heeft Willem samen met Denice Verberkt onderzoek gedaan naar een geschikt meetinstrument. Dat werd de KWAAD (een vertaling van het Engelse RAGE). Dit is een observatielijst die zorgmedewerkers helpt om gedrag objectief vast te leggen over een periode van drie dagen. 

Het gebruik van zo’n vragenlijst heeft een groot voordeel voor de praktijk: 

• Objectiviteit: In plaats van "hij gedraagt zich irritant", zeg je nu: "deze cliënt heeft de afgelopen drie dagen zes keer de afdelingsregels overtreden."
• Evaluatie: Je kunt meten of een nieuwe aanpak of medicatie echt effect heeft.
• Gedeelde taal: Het stopt de spraakverwarring tussen verschillende collega’s en disciplines. 

De cliënt achter het gedrag 

Een score op een lijst vertelt echter nooit het hele verhaal. De KWAAD-lijst is volgens Willem dan ook geen eindpunt, maar het startpunt voor een goed gesprek in het team. Hoe we gedrag ervaren, hangt namelijk sterk af van onze eigen normen en waarden.
 
Willem geeft een treffend voorbeeld uit de praktijk: 

"Stel, een meneer is opgegroeid in de havens en is altijd grofgebekt geweest. Als hij een klap op tafel geeft, past dat misschien bij hem. Maar als een van oorsprong heel keurige heer dat ineens doet, is het een nieuw en belangrijk signaal." 
Hetzelfde geldt voor zorgweigering. Willem vertelt over een ijdele meneer die geen incontinentiemateriaal wilde dragen uit schaamte. Door niet de strijd aan te gaan, maar de zorg aan te laten sluiten bij zijn behoefte om er goed uit te zien, verdween de agitatie. De zorg werd een vast, vertrouwd ritueel in plaats van een conflict. 

De juiste houding aannemen 

Agitatie zit vaak 'onder de huid' van zorgverleners. Het is menselijk om gespannen te raken als je weet dat een cliënt een moeilijke dag heeft. In de KKC-training Omgaan met Probleemgedrag wordt de Rots en Water-metafoor gebruikt waar ook Willem fan van is: 

• De Rots: Soms is er behoefte aan iemand die stevig begrenst en duidelijke kaders biedt. Dit geeft veiligheid.
• Het Water: Op andere momenten werkt begrenzen juist averechts en moet je meebewegen met de emotie van de cliënt om de druk van de ketel te halen. 

"Je hoeft niet alles in je eentje te kunnen," benadrukt Willem. "In een goed team heb je mensen die van nature een 'rots' zijn en mensen die goed kunnen meebewegen als 'water'. Durf elkaar daarin op te zoeken en taken over te dragen." 

Eerst vertragen en dan pas handelen 

De Nederlandse versie van de KWAAD-lijst is in het voorjaar van 2026 technisch klaargemaakt voor gebruik. Het instrument is vanaf heden online beschikbaar via de website van het Korsakov Kenniscentrum (KKC).

Het belangrijkste advies van de GZ-psycholoog voor nu? Vertraag. Als de spanning oploopt, ontstaat er vaak een enorme urgentie om direct iets te doen. Maar juist dan is het belangrijk om even stil te staan. Beschrijf de situatie als een film, kijk naar de context en vraag je af: voor wie is dit nu eigenlijk een probleem? Alleen door te vertragen, vind je de weg naar een duurzame oplossing. 

Dit artikel is geschreven naar aanleiding van de workshop van Willem Eikelboom en Denice Verberkt tijdens het Wetenschapsforum van het Korsakov Kenniscentrum eind 2025.  Met dit artikel lanceert het KKC ook de KWAAD: de handreiking en de vragenlijst zijn vanaf nu beschikbaar in de kennisbank. De KWAAD is ontwikkeld door Vincent van Gogh, Archipel Zorggroep, Magentazorg, MeanderGroep, Salios en ZorgAccent, in samenwerking met het Korsakov Kenniscentrum. 

👉 Direct aan de slag? Bekijk de handreiking en vragenlijst KWAAD in de kennisbank.